Jul- og takkebakst

Tradisjonsbakst

Ein flott stabel med ferdigsteikte lefser, klare til å bløytast å smørast (Foto: Robin Urke Brunstad)

Det nærmar seg raskt jul, og vi er no klare for det aller siste blogginnlegget. Denne gongen var det knytt til tradisjonsbakst, og vi skulle bake noko som skulle steikast på takke og noko som vi forbinder med jula. Tradisjonar er prosessar i stadig endring. Dei tilpassar seg samfunnet til kvar tid og finst i mange ulike variantar (Brunstad & Pettersen, 2007). Noko vi kanskje spesielt forbinder med tradisjonar er det arvar frå generasjonane før oss. Det å finne tak i gamle oppskrifter som har vore i familien i lange tider var noko eg kjende eg verkeleg satt pris på, og noko som gjorde dette til ei veldig kjekk oppgåve. Når eg i tillegg fekk med kjæresten min til å bake, vart dette til ein nydeleg dag. Smak, lukt og det sosiale felleskapet man forbinder med tradisjonelle mat- og måltidsskikker er solid forankret i menneskenes identitet (Riddervold, 1975). Å vere fleire om ein slik bakedag gjer dette til ein flott sosial samankomst, som både gamle og unge kan sette pris på. 

Gode hjelparar er alltid kjekke å ha (Foto: Robin Urke Brunstad)

Tradisjonar

Mykje av det vi veit var knytt til jula før i tida er slikt som har blitt arva ned gjennom generasjonar, både munnleg og skriftleg. Alle grender og gardar har hatt sine eigne tradisjonar som har endra seg opp gjennom tidene. Derfor kan ein ikkje seie at ein bestemt type er "den rette". Det rette er å seie at over heile landet finst det eit mylder av tradisjonar og skikkar (Brunstad & Pettersen, 2007). Mange har faste dagar dei skal bake på, nokre har oppskrifter som har vore i familien så lenge dei kan hugse og bestemte måtar å pynte på. Før i tida var det sagt at ein ikkje måtte bake andre dagar enn måndag og tysdag, og det måtte vere på flo sjø og veksande måne (Brunstad & Pettersen, 2007). Om ein baka utanfor dette fekk ein ikkje eit godt resultat som oftast. Overtru har hatt sterke røtter i vårt samfunn, noko som viser godt igjen i tradisjonane vi har rundt om. 

Det var før vanleg at julebaksten starta allereie i oktober. Dei finaste bakverka vart laga tett før jul, men flatbrød og andre kostbakverk vart starta på tidleg. Dette var eit stort arbeid, og på dei største gardane kunne det blitt laga så mykje som 3 til 4000 leivar! (Brunstad & Pettersen, 2007). Ofte stod det tre kvinner og baka per steikar, som ofte var mennene på garden. Dette var tungt arbeid, noko eg heilt klart kan stille meg bak. Sjølv om vi ikkje laga så mange var det veldig greit å vere to om arbeidet, så ein fekk kvilt seg litt innimellom. Men alt arbeidet var heilt klart verdt det når lukta av nydeleg heimebakst spredde seg i huset. Heimelaga julekaker og takkebakst er noko dei fleste av oss har eit nært forhold til. Den smaken og dufta som julebaksten har vekkjer minner frå tidlegare julefeiringar og bakekunnskap (Opplysningskontoret for brød og korn, u.d.). 

Sjølve bakinga

Å bake krumkaker er ein lang tradisjon for mange (Foto: Malene Luise Letrud)

Det fyrste eg tenkte når temaet for samlinga var å skulle bake tradisjonsbakst var det at eg ville finne oppskrifter som familien min har hatt fleire generasjonar tilbake. Det skulle vise seg å ikkje vere så altfor lett, då mor mi og far min diverre ikkje har brydd seg like mykje om dette. Men heldigvis har eg ei stor slekt, og eg fekk tak i oppskrift på krumkaker slik mormora mi brukte å lage dei, og lefser som familien til far min har laga opp gjennom åra. Tradisjonar er noko som har blitt viktigare å viktigare for meg dei siste åra, og noko eg vil jobbe mykje meir med. Spesielt julekaker er noko som har endra seg mykje gjennom tidene, frå dei fyrste kakene som gjerne var små, runde kaker av ulike størrelsar, til kaker med sirup og rosiner som kom rundt 1800-talet, før gjær vart tatt i bruk i 1860-åra. Etter dette vart også sikta mjøl meir vanleg å ta i bruk, og kakene som vi no forbinder med jul blei sakte men sikkert til (Brunstad & Pettersen, 2007). Alle har vel høyrd om dei sju sortane? Også desse er det stor forskjell på kva som er dei "rette" sortane. Men ein av dei for vår del er iallefall krumkaker. Eg vil beskrive korleis eg laga desse fyrst, før eg tek for meg lefsene.

Krumkaker

Finst det flottare bakst? (Foto: Robin Urke Brunstad)

Du treng:

-Krumkakejarn

-Krumkakerulle

-Visp

-Ei spiseskjei til å ta røre på jarnet

-Eit glas om du vil lage krumkakeskåler

-Rist

Ingredienser

-1 egg

-1 kopp sukker

-1 kopp smelta smør

-1 kopp potetmjøl

-1 kopp vatn

-1 kopp kveitemjøl

-1 knivsodd bakepulver

-1 knivsodd kardemomme

Alt ein treng til krumkaker (Foto: Robin Urke Brunstad)

Som dykk ser er det ei ganske enkel oppskrift. Det viktigaste er å bruke same størrelse kopp gjennom heile prosessen, elles blir det ikkje riktig.

Fyrst tok vi å piska egg og sukker til eggedosis. Sidan det er såpass store mengder sukker får ein ikkje den luftige eggedosisen som ein kanskje er van med, men det var ikkje noko problematisk. 

Etter eggedosisen var piska tilsette eg det smelta smøret som var nedkjøla, før vi tok i dei andre ingrediensene etter tur. Vi synst røra vart litt tjukk, så vi tok i ørlite grand vatn til.

Sjølve steikinga går lett føre seg. Då tok vi omtrent ei og ei halv spiseskei med røre midt på det oppvarma jarnet, og lot den ligge ei lita stund. Då jarnet ikkje hadde noko lys eller liknande for kva tid krumkaka var klar til å ta ut måtte vi berre prøve oss fram. 

Det viktige når ein tek av krumkaka er at ein er rask. Sidan dei er så tynne, blir dei raskt stive. Dette var litt av ein kunst å få til, men etter kvart vart krumkakene betre og betre. Det hjalp også godt å ha ei krumkakerulle med klype på, så ein slepp å brenne hendene. 

Resultatet vart gode og sprøe krumkaker, som smakte særs godt med multekrem til.

Krumkakerulle med klype; eit underverk for å unngå brende fingertuppar (Foto: Malene Luise Letrud)

Krumkake på krumkake (Foto: Malene Luise Letrud)

Hardinglefser frå Hjortdal

Julebakst; ei sosial hending (Foto: Marianne Urke) (PS: paps er meget kjekk å ha når det må vaskast opp)

Du treng:

-Silikonmatte

-Steiketakke

-Kjevle (både glatt og rilla)

-Vendepinne

-Kjøkkenmaskin

-Kost til å fjerne brend mjøl frå takka

Ingredienser:

-1 liter kefir

-100 gram smør

-75 gram sukker

-3 spiseskeier sirup

-1 1/2 ts hjortesalt

-1 pk gjær

-1/4 liter rjøme

-1 egg

-kveitemjøl

Alle ingrediensene ein treng til hardinglefser frå Hjortdal (Foto: Robin Urke Brunstad)

Fyrst tok eg fram ingrediensane for at dei skulle bli romtempererte. Dette gjer at dei blandar seg betre, og deiga blir smidigare. Deretter smelta eg smøret og blanda det med kefiren. Sidan eg skulle ha i gjær måtte eg varme smør og kefirblandinga opp litt, slik at gjæra trivst. 
Etter dette satte vi på kjøkkenmaskina slik at dette vart blanda, og hadde i resten av ingrediensene etter tur.
Som du sikkert ser står det ikkje noko om kor mykje kveitemjøl som var nødvendig. Før i tida trengde ikkje dei å skrive opp særleg mykje kva dei gjorde, "dei hadde det i hændå" (Brunstad & Pettersen, 2007). Vi tok i såpass mykje at deiga ikkje var for kleimete, men ikkje som ei gjærdeig. Dette var ikkje lett, spesielt sidan deiga blir hardare jo meir ho blir elta. Det er då du får respekt for bakstekvinnene før i tida, som ikkje hadde moderne hjelpemiddel som gjorde bakinga enkel. 

Litt av ein arbeidsstasjon! (Foto: Malene Luise Letrud)

Etter kvart som deiga var klar delte vi dei opp i passande emner, på omtrent 120 gram kvar. 
Desse vart lagt på eit brett med mjøl på, og lagt så plast over for å ikkje tørke ut. 
Eit og eit emne vart så kjevla ut, fyrst med ei glatt kjevle for å forme den, før vi brukte ei kjevle med riller på for å gje det karakteristiske mønsteret. Dette var ikkje lett arbeid, så det var godt å få bytte litt på. Etter kvart som emna vart kjevla ut, vart dei lagt på takka ein etter ein. Det skulle ikkje mykje til før dei var ferdig stekt, og dei fyrst lot vi nok ligge på litt for lenge. Men etter kvart fekk vi dreisen på det. 

Tynne lefser er ikkje lett å steike, men med litt trening gjekk det jaggu bra (Foto: Malene Luise Letrud)

Då dei var ferdig stekt stabla vi dei oppå kvarandre. Om vi skulle smørt dei med smørkrem med ein gong ville vi lagt fukta klede mellom kvar leiv, men sidan vi tenkte å gjer dette seinare gjekk det fint å lagre dei utan klede imellom. 

Før i gamle dager vart det laga til store stablar med leivar, før ein smørte dei seinare på året (Foto: Robin Urke Brunstad)

Sidan dette er siste blogginnlegget for no, vil eg berre oppsummere kjapt semesteret som har vore. Det har vore ei fantastisk lærerik oppleving med eit stort fokus på kultur og tradisjonar, gjennom safting, kjøtkonservering og no til slutt tradisjonsbakst. Sjølv om vi ikkje har baka mykje julekaker før, er dette heilt klart noko eg vil starte opp med, og få med heile familien og gjerne fleire på også. Takk for eit fantastisk lærerikt og flott semester, som eg tek med meg mykje kunnskap vidare frå!

 Kjelder:

-Brunstad, S. & Pettersen, J.R., (2007) Den gamle sunnmørsjula. Ålesund: Vind Forlag
-Riddervold, A. (1975) Julens mattradisjoner i historiens lys. Dugnad: tidsskrift for etnologi. Novus.

-Opplysningskontoret for brød og korn. (u.d.). Hentet fra https://brodogkorn.no/fakta/lefsebaking-er-god-demensomsorg/ 24.11.19